Wat is het effect van stress op de darmen (en vice versa)?

(Laatste update: 21 september 2021)

Je ervaart stress als je je bedreigd voelt. Je lichaam reageert op deze stress op een manier dat je deze bedreiging beter aan kan. Je hart gaat sneller kloppen, er stroomt meer bloed naar je spieren en je gaat sneller ademen. Hierdoor wordt je geactiveerd om adequaat op de bedreiging te reageren (vechten of vluchten). Maar wanneer deze mechanismen te veel of te lang geactiveerd worden, door bijvoorbeeld chronische stress, traumatische gebeurtenissen of een stressvolle jeugd, kan dit schadelijk zijn voor je lichaam.1 Zo kan stress ook nadelige effecten hebben op de werking van de darmen en de samenstelling van de darmflora. Maar andersom hebben darmbacteriën ook invloed op jouw perceptie van stress. Het lijkt erop dat gezonde darmbacteriën ervoor kunnen zorgen dat je minder stress ervaart.

In dit artikel:

  • de nadelige effecten van stress op de darmen
  • hoe je je darmflora in kunt zetten om stress te verminderen
  • samenvatting

Effecten van stress op de darmen

Dat er een relatie is tussen stress en de gezondheid van de darmen blijkt wel uit het feit dat jeugdtrauma’s en chronische stress het risico op het Prikkelbare Darm Syndroom verhogen.2 3 (Veel mensen die in hun jeugd traumatische gebeurtenissen hebben ervaren, zoals misbruik of het verlies van een ouder, hebben in hun latere leven een verhoogde gevoeligheid voor stress.4) Daarnaast hebben mensen met de ziekte van Crohn meer darmklachten wanneer zij stress ervaren.5 En lijkt langdurige stress de darmziekte genaamd colitis ulcerosa te verergeren.6

Het is dan ook niet vreemd dat onderzoeken laten zien dat meditatie en mindfulness de klachten van het Prikkelbare Darm Syndroom7 verminderen en ontstekingsreacties bij de ziekte van Crohn en colitis doen afnemen.8

Nou heeft niet iedereen last van een darmziekte zoals het Prikkelbare Darm Syndroom, de ziekte van Crohn of colitis, maar stress heeft bij een iedereen een bepaalde invloed op de darmflora, ook al zijn die niet direct merkbaar. Stress doet het volgende met je darmen:

  • het verandert de samenstelling van je darmflora
  • het zorgt voor ‘lekken’ in je darmwand
  • het leidt tot diarree (bij sommige mensen)

Verandering van de darmflora bij stress

In en op het menselijk lichaam leven verschillende microbiomen. Een microbioom is een samenstel van verschillende soorten micro-organismen, zoals bacteriën en gisten. Microbiomen zijn te vinden in je mond, in je longen, op je huid, in de vagina en in je dunne en dikke darm. Het grootste microbioom bevindt zich in de dikke darm en deze wordt ook wel darmflora genoemd. Al sinds het bestaan van de mens bestaat er een synergie tussen deze darmflora en de rest van het menselijk lichaam. Wanneer darmbacteriën de juiste voeding krijgen, produceren zij namelijk stofjes die erg gunstig zijn voor het menselijk lichaam. Maar wanneer je je darmflora de verkeerde voeding geeft, kunnen schadelijke darmbacteriën de overhand krijgen en voor ontstekingen zorgen. Maar voeding is niet de enige leefstijlfactor die invloed heeft op de samenstelling van de darmflora. Zo blijkt uit meerdere onderzoeken met muizen dat verschillende stressfactoren (zoals sociale strijd, scheiding van de moeder, fysieke beperking, lawaai en drukte) ervoor zorgen dat gezonde darmbacteriën in aantallen afnemen en dat schadelijke bacteriën juist in aantallen toenemen.9 10 11 Maar mensen zijn geen muizen. Toch is er ook een studie gedaan naar het effect van stress op de darmflora van mensen. In deze Nederlandse studie analyseerden onderzoekers de darmflora van pasgeboren baby’s en vergeleken zij dat met het stressniveau van de moeders. Uit de resultaten bleek dat de baby’s van moeders die veel stress hadden ervaren tijdens de zwangerschap, meer schadelijke bacteriën en minder gezonde bacteriën in hun darmen hadden dan de baby’s van moeders die minder aan stress waren blootgesteld.12 Dan kun je je afvragen hoe schadelijk deze omslag in de darmflora is voor het menselijk lichaam. Hierover lees je meer in de volgende paragraaf.

Stress en een lekkende darm

Een ander effect van stress op de darmen is het ontstaan van ‘lekken’ in de darmwand.13 14 Hierdoor kunnen bacteriën, gisten, etensresten en andere schadelijke stoffen uit de darm ontsnappen en in de bloedbaan terecht komen. Eenmaal in de bloedbaan kunnen deze schadelijke stoffen zich door het hele lichaam verspreiden en op verschillende plekken voor ontstekingen zorgen. Een lekkende darm wordt daardoor ook weleens gezien als een oorzaak van een aantal auto-immuunziekten en speelt een grote rol bij artrose, Alzheimer, diabetes type 2 en MS. Ook bij de ziekte van Crohn, het Prikkelbaar Darm Syndroom, astma, diabetes type 1, alvleesklierontsteking, eczeem, autisme en Parkinson lijkt er sprake te zijn van een lekkende darm.15 Tenslotte draagt een lekkende darm mogelijk ook bij aan de vorming van puistjes.16

Je kan dus stellen dat stress indirect voor ontstekingen in je lichaam zorgt. Niet alleen chronische stress zorgt voor een lekkende darmwand, maar ook kortdurende stress impulsen hebben dit effect. Het ontstaan van deze ‘lekken’ is namelijk al meetbaar bij mensen die zich gespannen voelen wanneer zij een presentatie moeten geven.17 

Een mogelijke oorzaak van deze lekkende darm kan liggen in de verschuiving van  gezonde naar schadelijke bacteriën. Schadelijke bacteriën die onder de stam Proteobacteriën vallen, dragen namelijk een giftig stofje op hun celwand. Wanneer er een overdaad van dit gifstofje in de darmen aanwezig is, kan de darmwand openbreken.18 Dit zorgt er niet alleen voor dat deze bacteriën met dit gifstofje uit de darmen ontsnappen en elders in het lichaam voor ontstekingen zorgen, maar dit leidt ook tot ontstekingsreacties in de darmen zelf.19 

Stroomschema_effect van stress op de darmen

Stress en diarree

Je maagdarmkanaal beschikt over een eigen zenuwstelsel (het enterische zenuwstelsel), die de spieren in je maag en darmen aanstuurt. Dit enterische zenuwstelsel is verantwoordelijk voor de peristaltieke bewegingen die het voedsel vanaf de slokdarm tot de anus voortbeweegt. Peristaltiek is de knijpende beweging die de spieren in de slokdarm en de darmwand maken om voedsel van A naar B te verplaatsen. Bij knaagdieren is bekend dat deze peristaltische beweging toeneemt wanneer zij stress ervaren. Voeding komt dan sneller bij de uitgang terecht, met diarree als gevolg.20 21 22

3D-animatie van peristaltische bewegingen in de darmen.

Nogmaals, mensen zijn geen knaagdieren. Maar ook bij mensen met het Prikkelbare Darm Syndroom versnelt deze peristaltische beweging wanneer zij stress ervaren.23 (In dit artikel staat beschreven hoe mensen met het Prikkelbare Darm Syndroom deze stress kunnen verminderen.) Tevens is dit effect ook gemeten bij gezonde mensen in een onderzoek waarbij proefpersonen een ijsbad moesten nemen. Het menselijk lichaam ervaart het nemen van een ijsbad als stressvol. En de reactie daarop is blijkbaar dat de spieren in de darmwand harder hun best gaan doen. Overigens nam dit effect af wanneer de proefpersonen vaker een ijsbad namen. De onderzoekers concludeerden daarom dat gewenning de ervaring van stress af doet nemen.24

Het verminderen van stress

Stress zorgt niet alleen voor een verandering in de damflora, maar bepaalde darmbacteriën hebben juist ook een negatieve of positieve invloed op de ervaring van stress.25 Zo hebben muizen die veel van de schadelijke bacterie Escheria coli (ook wel bekend als de E. coli) in hun darmen hebben, meer stressreacties in hun lijf dan muizen die geen E. coli in hun darmen hebben. En omgekeerd zorgt de aanwezigheid van gezonde darmbacteriën juist weer voor een vermindering van stressreacties bij muizen.26 Zou je dan ook minder last hebben van stress als je je darmflora op de juiste manier weet te transformeren? Onderzoeken laten zien dat dat dit inderdaad zo is. Er zijn twee manieren om dit te doen. Dit zijn door het slikken van probiotica of het nemen van prebiotica. Hierover meer in de volgende paragrafen.

Probiotica

Probiotica zijn levende bacteriën of gisten die je als supplement in kunt nemen. Van bepaalde gezonde probiotica is uit verschillende onderzoeken bekend dat zij stressreacties bij muizen en ratten verminderen.27 28 29 30Maar het is natuurlijk veel interessanter om te weten wat de effecten van probiotica zijn op mensen. Gelukkig zijn er ook twee onderzoeken geweest waarbij ze menselijke proefpersonen probiotica gaven en het effect op de ervaring van stress analyseerden. In de eerste studie met 22 proefpersonen werden de effecten van een probiotica supplementen met de bacterie genaamd Bifidobacterium longum 1714 onderzocht. De proefpersonen werden in twee groepen gedeeld: een groep die vier weken lang dagelijks de probiotica nam en een groep die een placebo ontving. Een van de resultaten was dat de proefpersonen uit de probiotica-groep in de vierde week dagelijks minder stress ervoeren dan in de eerste week en dan de proefpersonen uit de placebo-groep. Dit gunstige effect verdween helaas weer toen de proefpersonen stopten met de probiotica.31

In de andere studie met 30 proefpersonen (met ook weer een probiotica-groep en een placebo-groep) werden de effecten van een probiotica mix met de bacteriën genaamd Lactobacillus helveticus R0052 en Bifidobacterium longum R0175 onder loep gelegd. Ook uit deze studie bleek dat de proefpersonen die vier weken lang dagelijks deze probiotica namen, minder stress ervoeren.32

Uit de laatste onderzoek is het dan lastig om te concluderen welke van de twee bacteriën zorgden voor een afname van de ervaren stress. Maar aangezien de Bifidobacterium longum bij het eerste onderzoek al zijn doeltreffendheid had bewezen, kunnen we ervan uitgaan dat die in ieder geval een positief effect heeft. In de Nederlandse drogisterijen zijn verschillende probiotica-mixen te koop met een Bifidobacterium erin. Het is niet bekend of alle soorten Bifidobacteriën dit effect zullen hebben, maar aangezien Bifidobacteriën bekend staan als gezonde bacteriën, kan het geen kwaad om dit uit te proberen. Ook in de supermarkten zijn enkele yoghurts te vinden waar Bifidobacteriën in verwerkt zijn. Op de ingrediëntenlijst van deze producten kun je meestal lezen welke bacteriesoorten de makers hebben gebruikt bij het fermentatieproces van de yoghurts. Overigens komen verschillende soorten Lactobacilli en Bifidobacteriën van nature in de darmen van de meeste mensen voor. Hoe je deze in je darmen in aantallen toe kan laten nemen, lees je in de volgende paragraaf.

Prebiotica

Prebiotica zijn voedingsmiddelen die onverteerd in je dikke darm aankomen en die daar een goede maaltijd zijn voor je gezonde darmbacteriën. Vaak zijn dit een bepaald type vezels waar de Bifidobacteriën die zich in je darm bevinden zich mee kunnen voeden en zich kunnen vermenigvuldigen. Deze voedingsvezels zijn vooral te vinden in ui, knoflook, prei, peulvruchten, aardperen, wortel en sinaasappels. Maar je kan ook prebiotica als supplement bestellen. Met dit soort prebiotica supplementen zijn meerdere onderzoeken gedaan naar het effect van dit soort voedingsvezels op de ervaring van stress.

In een van de onderzoeken werden 45 proefpersonen ingedeeld in drie groepen. De eerste groep ontving dagelijks een prebiotica supplement van een voedingsvezel genaamd fructo-oligosaccharide (FOS). Deze vezel is van nature vooral te vinden in ui, bosui, knoflook en prei. De proefpersonen van de tweede groep ontving dagelijks een prebiotica supplement van een voedingsvezels genaamd galacto-oligosaccharide (GOS). GOS is van nature vooral te vinden in aardperen (en in borstvoeding). De derde groep proefpersonen kreeg een placebo. Na drie weken was op te merken dat de proefpersonen die dagelijks een supplement met GOS namen, minder cortisol aanmaakten dan de proefpersonen die FOS of het placebo kregen. Cortisol is een hormoon dat je lichaam aanmaakt als je stress ervaart. Ook leken de proefpersonen uit de GOS-groep meer gericht op positieve informatie dan op negatieve informatie in een speciale psychologische test dan de proefpersonen uit de andere twee groepen.33

In een ander onderzoek met 64 proefpersonen, ontving de helft dagelijks gedurende vier weken prebiotica (ook weer van GOS) en de andere helft een placebo. De personen die GOS slikten, hadden gedurende deze proefperiode minder last van angsten en dagelijkse zorgen dan de proefpersonen die het placebo kregen.34 Dit effect is mogelijk te verklaren doordat de prebiotica met GOS de Bifidobacteriën in je darmen voeden.35 Overigens neemt het aantal Bifidobacteriën in je darmen ook weer af zodra zodra je weer minder voedingsvezels/prebiotica consumeert.36

Stroomschema_effect van voedingsvezels op stress

Heeft de informatie uit dit artikel je geholpen? Ondersteun dan de auteur met een financiële donatie of door dit artikel te delen op social media. Doneren kan hier.

Samengevat

Als je stress ervaart, kan dit verschillende effecten hebben op je darmen. Als eerste verandert de samenstelling van je darmflora: schadelijke bacteriën nemen in aantallen toe, terwijl gezonde bacteriën juist in aantallen afnemen. Dit kan leidden tot het tweede gevolg van stress: het ontstaan van ‘lekken’ in de darmwand. Een lekkende darmwand wil je te allen tijde voorkomen, omdat dit kan zorgen voor ontstekingen op verschillende plekken in je lijf. Het derde effect van stress is een versnelling van peristaltische bewegingen in je darmen met mogelijk diarree als gevolg.

En tegelijkertijd kunnen gezonde darmbacteriën er ook voor zorgen dat je perceptie van stress verandert. Het lijkt erop dat een toename van Bifidobacteriën in je darmen ervoor zorgen dat je minder stress ervaart. Deze bacteriesoort kun je in je darmen in aantal toe laten nemen met behulp van bepaalde probiotica of prebiotica.  


Disclaimer: De auteur van darmrevolutie.nl is geen praktiserend arts. Met deze artikelen probeer ik slechts de resultaten van wetenschappelijke onderzoeken weer te geven. Mensen die klachten ervaren worden geadviseerd hun behandelend arts te raadplegen.

Pin Wat doet stress met je darmen?
  1. Misiak, B., I. Łoniewski, W. Marlicz, D. Frydecka, A. Szulc, L. Rudzki & J. Samochowiec, 2020:The HPA axis dysregulation in severe mental illness: Can we shift the blame to gut microbiota? Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry 102: 109951. [PubMed] [Google Scholar]
  2. Whitehead W.E., M.D. Crowell, J.C. Robinson, B.R. Heller & M.M. Schuster, 1992: Effects of stressful life events on bowel symptoms: subjects with irritable bowel syndrome compared with subjects without bowel dysfunction. Gut 33(6), p. 825–830. [PubMed] [Google Scholar]
  3. Bradford K. et al. 2012: Association between early adverse life events and irritable bowel syndrome. Clinical  Gastroenterology and Hepatology 10(4), p. 385–390.e3. [PubMed] [Google Scholar]
  4. Nemeroff, C.B., 2004: Neurobiological Consequences of Childhood Trauma. Journal of Clinical Psychiatry 65(suppl. 1), p. 18-28. [PubMed] [Google Scholar]
  5. Paar, G.H., U. Bezzenberger & H. Lorenz-Meyer, 1988: The correlation of psychosocial stress and disease activity in patients with Crohn disease and ulcerative colitis. Zeitschrift fur Gastroenterologie 26(10), p. 648-657. [PubMed] [Google Scholar]
  6. Levenstein, S. et al. 2000: Stress and exacerbation in ulcerative colitis: a prospective study of patients enrolled in remission. The American Journal of Gastroenterology 95(5), p. 1213-1220. [PubMed] [Google Scholar]
  7. Folks, D.G., 2004: The Interface of Psychiatry and Irritable Bowel Syndrome. Current Psychiatry Reports 6, p. 210-215. [PubMed] [Google Scholar]
  8. González-Moret, R., et al. 2020: The effect of a mindfulness-based therapy on different biomarkers among patients with inflammatory bowel disease: a randomised controlled trial. Scientific Reports 10: 6071. [PubMed] [Google Scholar]
  9. Cussotto, S., K.V. Sandhu, T.G. Dinan & J.F. Cryan, 2018: The Neuroendocrinology of the Microbiota-Gut-Bain Axis: A Behavioural Perspective. Frontiers in Neuroendrocrinology 51, p. 80-101. [PubMed] [Google Scholar]
  10. Tannock, G.W. & D.C. Savage, 1974: Influences of Dietary and Environmental Stress on Microbial Populations in the Murine Gastrointestinal Tract. Infection and Immunity 9(3), p. 591-598. [PubMed] [Google Scholar]
  11. Misiak, B., I. Łoniewski, W. Marlicz, D. Frydecka, A. Szulc, L. Rudzki & J. Samochowiec, 2020: The HPA axis dysregulation in severe mental illness: Can we shift the blame to gut microbiota?Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry 102: 109951. [PubMed] [Google Scholar]
  12. Zijlmans, M.A.C, K. Korpela, J.M. Riksen-Walraven, W.M. de Vos & C. de Weerth, 2015: Maternal prenatal stress is associated with the infant intestinal microbiota. Psychoneuroendocrinology 53, p. 233-245. [PubMed] [Google Scholar]
  13. Kelly, J.R., P.J. Kennedy, J.F. Cryan, T.G. Dinan, G. Clarke & N.P. Hyland, 2015: Breaking down the barriers: the gut microbiome, intestinal permeability and stress-related psychiatric disorders. Frontiers in Cellular Neuroscience 9: 392. [PubMed] [Google Scholar]
  14. Punder, K. de & L. Pruimboom, 2015: Stress Induces Endotoxemia and Low-Grade Inflammation by Increasing Barrier Permeability. Frontiers in Immunology 6: 223. [PubMed] [Google Scholar]
  15. Odenwald, M.A. & J.R. Turner, 2014: Intestinal permeability defects: Is it time to treat? Clinical Gastroenterology and Hepatology 11(9), p. 1075-1083. [PubMed] [Google Scholar]
  16. Bowe, W.P., N.B. Patel & A.C. Logan, 2014: Acne vulgaris, probiotics and the gut-brain-skin axis: from anecdote to translational medicine. Beneficial Microbes 5(2), p. 185-199. [PubMed] [Google Scholar]
  17. Vanuytsel, T. et al. 2014: Psychological stress and corticotropin-releasing hormone increase intestinal permeability in humans by a mast cell-dependent mechanism. Gut 63, p. 1293-1299. [PubMed] [Google Scholar]
  18. Moreira, A.P.B., T.F.S. Texeira, A.B. Ferreira, M. do Carmo Gouveia Peluzio & R. de Cássia Gonçalves Alfenas, 2012: Influence of a high-fat diet on gut microbiota, intestinal permeability and metabolic endotoxaemia. British Journal of Nutrition 108(5), p. 801-809. [PubMed] [Google Scholar]
  19. Lee, J.S. et al. 2015: Interleukin-23-Independent IL-17 Production Regulates Intestinal Epithelial Permeability. Immunity 43(4), p. 727-738. [PubMed] [Google Scholar]
  20. Quan, X., H. Luo, H. Fan, Q. Tan, W. Chen, N. Cui, G. Yu & H. Xia, 2015: Brain-Derived Neurotrophic Factor Contributes to Colonic Hypermotility in a Chronic Stress Rat Model. Digestive Diseases and Sciences 60, p. 2316-2326. [PubMed] [Google Scholar]
  21. Sanger, G.J., M. Yoshida, M. Yahyah & K. Kitazumi, 2000: Increased defecation during stress or after 5-hydroxytryptophan: selective inhibition by the 5-HT4 receptor antagonist, SB-207266. British Journal of Pharmacology 130(3), p. 706-712. [PubMed] [Google Scholar]
  22. Kadlec, O. & J. Horáček, 1980: Inhibition of peristaltic activity in the guinea-pig ileum by specific stress stimulus; its reversal by naloxone and indomethacin. Life Sciences 27(17), p. 1577-1562. [PubMed] [Google Scholar]
  23. Spiller, R., 2006: Role of motility in chronic diarrhoea. Neurogastroenterology & Motility 18(12), p. 1045-1055. [PubMed] [Google Scholar]
  24. Narducci, F., W.J. Snape Jr., W.M. Battle, R.L. London & S. Cohen, 1985: Increased colonic motility during exposure to a stressful situation. Digestive Diseases and Sciences 30, p. 40-45. [PubMed] [Google Scholar]
  25. Tetel, M.J., G.J. de Vries, R.C. Melcangi, G. Panzica & S.M. O’Mahony, 2018: Steroids, stress and the gut microbiome-brain axis. Journal of Neuroendocrinology 30: e12548. [PubMed] [Google Scholar]
  26. Sudo, N., Y. Chida, Y. Aiba, J. Sonoda, N. Oyama, X.N. Yu, C. Kubo & Y. Koga, 2004: Postnatal microbial colonization programs the hypothalamic-pituitary-adrenal system for stress response in mice. The Journal of Physiology 558(1), p. 263-275. [PubMed] [Google Scholar]
  27. Ait-Belgnaoui, A. et al. 2012: Prevention of gut leakiness by a probiotic treatment leads to attenuated HPA response to an acute psychological stress in rats. Psychoneuroendocrinology 37(1), p. 1885-1895. [PubMed] [Google Scholar]
  28. Moya-Pérez, A., A. Perez-Villalba, A. Benítez-Páez, I. Campillo, Y. Sanz, 2017: Bifidobacterium CECT 7765 modulates early stress-induced immune, neuroendocrine and behavioral alterations in mice. Brain, Behavior, and Immunity 65, p. 43-56. [PubMed] [Google Scholar]
  29. Desbonnet, L., L. Garrett, G. Clarke, B. Kiely, J.F. Cryan & T.G. Dinan, 2010: Effects of the probiotic Bifidobacterium infantis in the maternal separation model of depression. Neuroscience 170(4), p. 1179-1188. [PubMed] [Google Scholar]
  30. Gareau, M.G., J. Jury, G. MacQueen, Ph.M. Sherman, M.H. Perdue, 2007: Probiotic treatment of rat pups normalises corticosterone release and ameliorates colonic dysfunction induced by maternal separation. Gut 56(11), p. 1522-1528. [PubMed] [Google Scholar]
  31. Allen, A.P., et al. 2016: Bifidobacterium longum 1714 as a translational psychobiotic: modulation of stress, electrophysiology and neurocognition in healthy volunteers. Translational Psychiatry 6: e939. [PubMed] [Google Scholar]
  32. Messaoudi, M. et al. 2011: Assessment of psychotropic-like properties of a probiotic formulation (Lactobacillus helveticus R0052 and Bifidobacterium longum R0175) in rats and human subjects. British Journal of Nutrition 105(5), p. 755-764. [PubMed] [Google Scholar]
  33. Schmidt, K., P.J. Cowen, C.J. Harmer, G. Tzortzis, S. Errington & P.W.J. Burnet, 2015: Prebiotic intake reduces the waking cortisol response and alters emotional bias in healthy volunteers. Psychopharmacology 232, p. 1793-1801. [PubMed] [Google Scholar]
  34. Johnstone, N. et al. 2021: Anxiolytic effects of a galacto-oligosaccharides prebiotic in healthy females (18–25 years) with corresponding changes in gut bacterial composition. Scientific Reports 11: 8302. [PubMed] [Google Scholar]
  35. Whisner, C.M. et al. 2013: Galacto-oligosaccharides increase calcium absorption and gut bifidobacteria in young girls: a double-blind cross-over trial. British Journal of Nutrition 110(7), p. 1292-1303. [PubMed] [Google Scholar]
  36. Carvalho-Wells, A.L. et al. 2010: Determination of the in vivo prebiotic potential of a maize-based whole grain breakfast cereal: a human feeding study. British Journal of Nutrition 104(9), p. 1353-1356. [PubMed] [Google Scholar]

Ook interessant