Wat heeft een vaginale schimmelinfectie met de darmen te maken?

(Laatste update: 24 augustus 2021)

Wel 75% van de leden van het vrouwelijk geslacht heeft het weleens eens meegemaakt: een vaginale schimmelinfectie. En elke vrouw die dit heeft ervaren, kan beamen dat dit geen prettige ervaring is. De meeste schimmelinfecties gaan vanzelf weg, maar bij sommige vrouwen blijft deze terugkomen. Mogelijk heeft dit met de darmflora te maken.

In dit artikel:

  • wat een vaginale schimmelinfectie is
  • wat dit te maken heeft met de darmen
  • hoe aanpassingen in je dieet de candida tegen kunnen gaan
  • waarom candidiasis soms zo hardnekkig is
  • samenvatting

Wat is een vaginale schimmelinfectie?

Als je ontzettende last van jeuk hebt aan je kruis in combinatie met een overtollige (soms brokkelige) witte afscheiding, dan heb je last van een vaginale schimmelinfectie. Deze witte afscheiding wordt veroorzaakt door een schimmel: de Candida albicans. Net als in je darmen, bevindt er zich in je vagina een microbioom. Een microbioom is het geheel aan micro-organismen (bacteriën, schimmels en virussen) die samenleven in of op een mens. Een menselijk lichaam kent meerdere microbiomen: in de darmen, in de mond, in de longen, op de huid en dus ook in de vagina. De Candida albicans is een gist die normaal samen met verschillende soorten Lactobacilli (een bacteriesoort) en andere micro-organismen in de vagina leeft. Deze gist zorgt voor de witte afscheiding die vruchtbare vrouwen af en toe in hun onderbroek terugzien. In een gezonde vagina weten de Lactobacilli de Candida albicans een beetje in toom te houden, maar wanneer de Candida albicans in aantal toeneemt, kan er een schimmelinfectie ontstaan.1

Het kan soms een week of een paar weken duren voordat de schimmelinfectie uit zichzelf verdwijnt (of vermindert). En bij sommige vrouwen komt de schimmelinfectie steeds terug. Dit heeft met de aanwezigheid van de Candida albicans in de darmen te maken.2 3 Dan kun je crème smeren of je vagina wassen met azijn (jawel, er zijn zat blogs te vinden die aanraden je vagina te wassen met azijn…) wat je wil om de candida in je vagina te bestrijden, maar als er zich een overgroei van Candida albicans in je darmen bevindt, dan kan deze gist ook weer terugkomen in je vagina.

Candidiasis in je darmen

De schimmels in je darmen leven in een symbiose met de aanwezige bacteriën. Deze symbiose kan uit evenwicht raken als je een antibioticakuur of een antischimmelkuur neemt. Na een antibioticakuur zijn er namelijk minder bacteriën in je darmen. En sommige van deze verdwenen bacteriën hadden de functie om bepaalde schimmels in het gelid te houden, waaronder de verschillende soorten Lactobacillli. Wanneer er minder van dit soort bacteriën zijn krijgen de aanwezige schimmels de ruimte om te gedijen.4 Een van die schimmels die na een antibioticakuur de overhand kan krijgen is de Candida albicans. Er leven verschillende soorten candida in je darmen en over het algemeen is dat geen probleem. Maar dit wordt wel een probleem als deze schimmel in groten getale in je darmen aanwezig is. Je spreekt dan ook wel van candidiasis. Op het internet zijn verschillende candida-tests te vinden die de schimmelsoorten in je ontlasting onderzoeken.

Wat veroorzaakt candidiasis?

Zoals hierboven vermeld, kan candidiasis ontstaan door een disbalans in de darmen na het nemen van één of meerdere antibioticakuren. Andere factoren die mogelijk bijdragen zijn:

  • drugsverslaving
  • obesitas
  • de anticonceptie pil
  • zwangerschap
  • diabetes type 2.5

Ook krijgt de Candida albicans ruimte om te groeien wanneer je immuunsysteem onderdrukt wordt door een andere aandoening (denk aan AIDS) of door immuunremmende medicatie.6 Immuunremmende medicatie wordt over het algemeen ingezet om het immuunsysteem van autoimmuunziekten af te remmen (om te voorkomen dat het immuunsysteem het eigen lichaam aanvalt) en om te voorkomen dat getransplanteerde organen worden afgestoten.

Daarnaast lijken autoimmuunziekten (MS, lupus, ziekte van Werlhof, ziekte van Crohn en coeliaki) samen te hangen met een teveel aan Candida albicans. Maar dan zijn deze autoimmuunziekten mogelijk het gevolg van de candidiasis en niet andersom: een teveel aan de Candida albicans kan namelijk voor een disbalans van het immuunsysteem zorgen. Ook kan de Candida albicans de darmwand aantasten, wat voor ontstekingsreacties in de darmen zorgt en voor een doorlaatbare of lekkende darm.7 Er kunnen dan micro-organismen, toxische stoffen en etensresten, die eigenlijk in de darm thuishoren, in de bloedbaan lekken en voor ontstekingen elders in het menselijk lichaam zorgen.

En wanneer de candida de overhand heeft, doet het immuunsysteem erg zijn best om de candida af te remmen en om de de gevolgen van een doorlaatbare darm aan te pakken. 8 9 Als het immuunsysteem dit niet voor elkaar krijgt, blijft het overuren draaien, waardoor het immuunsyteem het eigen lichaam aan kan tasten. En wanneer mensen met een autoimmuunziekte dan immuunremmende medicatie krijgen, kan de candidiasis zelfs verergeren. Zij zitten dan een in vicieuze cirkel waarbij het verminderen van de candida een steeds grotere uitdaging is.

stroomschema vicieuze cirkel candiasis auto-immuunziekten
Dit stroomschema laat de hypothese zien dat immuunremmende medicatie en een candida overgroei elkaar in een vicieuze cirkel in stand houden.

Candida dieet

Op het internet is er veel informatie te vinden over een zogenaamd ‘candida dieet’, waarbij je geadviseerd wordt om suiker, fruit en andere koolhydraten te laten staan. Nu is het sowieso een goed idee om geen suiker te eten. Maar onderzoek wijst uit dat de consumptie van suiker niet leidt tot een toename van candida in de darmen. Hetzelfde onderzoek laat zien dat het beter is om je mond schoon te houden: meer candida in het microbioom van je mond zorgt namelijk voor meer candida in je ontlasting.10 Een ander onderzoek bevestigde dat mensen die vaak hun tandenpoetsen ook minder Candida albicans in hun ontlasting hebben.11 Wat overigens wèl voor een bewezen toename van candida leidt is citroensap.12

Gelukkig zijn er ook voedingsmiddelen waarvan aangetoond is dat ze de Candida albicans verminderen in de darmen. Dit zijn: amandelen en pistache noten13, kokosolie14, kurkuma15,  knoflook16, zoethout17 en groene theepoeder (matcha)1819.

Waarom candidiasis soms zo hardnekkig is

Nu komt de één makkelijker van een schimmelinfectie af dan de ander. Bij sommige mensen blijft de schimmelinfectie steeds terugkomen. Hier zijn twee mogelijke verklaringen voor. Dit zijn:

Helicobacter pylori en candida

De Helicobacter pylori is een bacterie die al duizenden jaren in de maag van het menselijk lichaam leeft. Maar wanneer deze bacterie in de maag de overhand krijgt, kan dit tot maagzweren, maagkanker en andere maagklachten leiden.20 En deze bacterie heeft ook het vermogen om de afscheiding van maagzuur in de maag te verminderen.21 En een verminderde maagzuur geeft juist de candida meer kans om te gedijen.22 Op internet zijn betaalbare tests te vinden, waarmee je makkelijk zelf kan achterhalen of er sprake is van een Helicobacter pylori infectie in je maag of niet.

stroomschema H. pylori infectie en candida overgroei

Maar het goede nieuws is dat de Helicobacter pylori te verminderen is met kruiden en bitter voedsel. De kruiden waarvan uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat zij de Helicobacter pylori tegengaan zijn: zoethout extract23, kurkuma24, berberine25 en gom van de masticaboom26. Met zoethout en kurkuma vang je meteen twee vliegen in één klap: deze kruiden verminderen namelijk ook de candida gistcellen.27 28 Maar mensen met een hoge bloeddruk moeten oppassen: een bestanddeel van zoethout, glycyrrhizine, kan de bloeddruk sterk verhogen.29 Hier houden een aantal verkopers van zoethout extract echter wel rekening mee door gedeglycyrrizeerd zoethout aan te bieden op internet.

stroomschema kruiden H. pylori candinda

Bitter voedsel remt de Helicobacter pylori indirect af, doordat een bittere smaak de spijstvertering een extra boost geeft. Wanneer je smaakpapillen bitter voedsel op de tong waarnemen, zal je maag meer maagzuur afscheiden dan normaal.30 En van maagzuur is bekend dat dit de groei van de Helicobactor pylori afremt.31 32 Zo is de bittermeloen (sopropo) bewezen effectief in het verminderen van de Helicobacter pylori.33 Bitter voedsel slaat dus twee vliegen in één klap: het zorgt voor meer maagzuur waamee èn de Helicobacter pylori èn de Candida albicans verminderd kan worden. Nu is de bittermeloen niet makkelijk verkrijgbaar in Nederland, maar er zijn meer bittere voedingsmiddelen, zoals witlof, andijvie, rode sla en grapefruit.

stroomschema bitter voedsel

Verstopt onder een biofilm

Een andere verklaring waarom de Candida albicans soms zo hardnekkig kan zijn, is dat het zich kan beschermen tegen zijn natuurlijke vijanden door zich te verstoppen onder een biofilm. Wat is nu een biofilm? De candida schimmel kan in verschillende vormen voorkomen in de darmen. Ze kan als eencellige gist rondzwerven, maar de candida kan ook schimmeldraden vormen. Deze schimmeldraden kunnen zich vervolgens aan de darmwand hechten en daarmee ook de darmwand beschadigen, waardoor zij zich tevens door de darmwand heen kunnen verplaatsen. 34 35 Wanneer de Candida albicans eenmaal aan de darmwand gehecht is, is zij in staat om biofilms te vormen. Een biofilm is een slijmlaag die door micro-organismen geproduceerd wordt en waar deze micro-organismen zich onder kunnen verschuilen. Een candida biofilm kan naast de Candida albicans ook bestaan uit mengsel van andere micro-organismen. De candida en deze andere micro-organismen produceren zelf de slijmlaag, die meteen als een soort beschermlaag fungeert. Biofilms komen niet alleen voor in de darmen, maar ook op je tanden (de welbekende tandplak) en op implantaten. Wanneer de Candida albicans eenmaal in een biofilm zit, is zij goed beschermd tegen medicatie, natuurlijke vijanden (waaronder de Lactobacilli die zich ook in de darmen bevinden) en tegen het immuunsysteem.36 37 38 39 Biofilms kunnen daarom de reden zijn dat sommige candida behandelingen niet goed aanslaan.

Wat te doen tegen biofilms?

Verschillende onderzoeken wijzen erop dat verschillende probiotica de vorming van schimmeldraden en biofilms van de Candida albicans tegengaan. Probiotica zijn levende micro-organismen die je als supplement in kunt nemen. Net zoals dat er veel verschillende soorten bacteriën en schimmels zijn, zijn er ook veel verschillende soorten probiotica te verkrijgen. De probiotica die de vorming van de candida afremmen zijn de verschillende soorten Lactobacilli (zoals de Lactobacillus rhamnosus, Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus casei en de Lactobacillus/Limosilactobacillus reuteri) en de Saccharomyces boulardii.40 41 42 43 44  

Verschillende soorten Lactobacilli zijn ook in yoghurt (zowel in plantaardige yoghurt als in de yoghurt van koemelk) en gefermenteerde groenten te vinden. Voorbeelden van gefermenteerde groenten zijn zuurkool, de Koreaanse kimchi en de Japanse tsukemono’s. Daarnaast komen de Lactobacilli van nature in je darmen voor. Door deze bacteriën te voeden met de juiste voedingsvezels zullen deze bacteriën in aantallen toenemen, waardoor ze beter opgewassen zijn tegen de Candida albicans. Je voedt Lactobacilli door zelf veel voedingsvezels te eten. Een bepaald type voedingsvezel waar de Lactobacilli dol op zijn, staat bekend onder de naam beta-glucan45 en oligosacchariden46. Beta-glucans bevinden zich in de celwanden van champignons (en andere paddestoelen) en havermout. De consumptie van deze voedingsmiddelen zorgt daardoor voor een toename van Lactobacilli in de darmen.

De Saccharomyces boulardii is geen bacterie, maar een schimmel. Deze is niet te vinden in voedsel, maar wel te bestellen als supplement. De Saccharomyces boulardii remt niet alleen de vorming van de candida biofilms af, maar de inname van dit probioticum zorgt er ook voor dat het menselijk lichaam meer enzymen afscheidt.47 En nu zijn bepaalde enzymen goed in staat om biofilms open te breken, zodat de natuurlijke vijanden van de candida (bijvoorbeeld de Lactobacilli) hun werk kunnen doen.48

stroomschema Saccharomyces boulardii en biofilms

Heeft de informatie uit dit artikel je geholpen? Ondersteun dan de auteur met een financiële donatie of door dit artikel te delen op social media. Doneren kan hier.

Samengevat

Een terugkerende schimmelinfectie kan veroorzaakt worden door een overgroei van de Candida albicans in de darmen. Er zijn meerdere oorzaken van deze candida overgroei aan te wijzen. En er zijn gelukkig verschillende voedingsmiddelen die de candida af lijken te remmen. Maar soms is deze schimmel erg hardnekkig weg te krijgen. Er zijn hiervoor in ieder geval twee redenen aan te wijzen: een Helicobacter pylori infectie en candida biofilms. Een Helicobacter pylori infectie zorgt voor minder maagzuur, terwijl maagzuur juist nodig is om de Candida albicans in toom te houden. Een Helicobacter pylori infectie is te bestrijden met bepaalde kruiden en met bitter voedsel. Een biofilm is een slijmlaagje waaronder de candida zich kan verstoppen en daardoor moeilijk bereikbaar is voor medicatie en zijn natuurlijke vijanden. Probiotica, die kunnen helpen bij het bestrijden van deze biofilms, zijn verschillende soort Lactobacilli en de Saccharomyces boulardii.  

__________________________________________________

Disclaimer: De auteur van darmrevolutie.nl is geen praktiserend arts. Met deze artikelen probeer ik slechts de resultaten van wetenschappelijke onderzoeken weer te geven. Mensen die klachten ervaren worden geadviseerd hun behandelend arts te raadplegen..

  1. Bradford, L.L. & J. Ravel, 2016: The vaginal mycobiome: A contemporary perspective on fungi in women’s health and diseases. Virulence 8(3). [PubMed] [Google Scholar]
  2. Ravel, J. & R.M. Brotman, 2016: Translating the vaginal microbiome: gaps and challenges. Genome Medicine 8. [PubMed] [Google Scholar]
  3. Khafipour, E. et al. 2017: Associations between gut, mammary and vaginal microbiomes in dairy cows: Role in health and disease. Journal of Animal Science 95(4), p. 366. [Google Scholar]
  4. Pappas, P.G. et al. 2018: Invasive candidiasis. Nature Reviews Disease Primers 4. [PubMed] [Google Scholar]
  5. Daus, A.D. & E.S.E. Hafez, 1975: Candida albicans in women. Nursing Research, p. 430-433.[PubMed] [Google Scholar]
  6. Wang, Y., 2015: Looking into Candida albicans infection, host response, and antifungal strategies. Virulence 6 (4), p. 307-308. [PubMed] [Google Scholar]
  7. Böhringer, M. et al. 2016: Candida albicans infection leads to barrier breakdown and a MAPK/NF‐κB mediated stress response in the intestinal epithelial cell line C2BBe1. Cellular Microbiology. [PubMed] [Google Scholar]
  8. Truss, C.O., 1981: The Role of Candida albicans in Human Illness. Orthomolecular Psychiatry 10(4), p. 228-238. [Google Scholar]
  9. Poulain, D. 2015: Candida albicans, plasticity and pathogenesis. Critical Reviews in Microbiology 41(2), p. 208-217. [PubMed] [Google Scholar]
  10. Weig, M., E. Werner, M. Frosch & H. Kasper, 1999: Limited effect of refined carbohydrate dietary supplementation on colonyzation of the gastrointestinal tract of healthy subjects by Candida albicans. The American Journal of Clinical Nutrition 69 (6), p. 1170-1173. [PubMed] [Google Scholar]
  11. Auchting, T.A., et al. 2018: Investigating Colonization of the Healthy Adult Gastrointestinal Tract by Fungi. mSphere. [PubMed] [Google Scholar]
  12. Newton-John, H.F., K. Wise & D.F. Looke, 1984: Role of the lemon in disseminated candidiasis of heroin abusers. The Medical Journal of Australia 140(13), p. 780-781. [PubMed] [Google Scholar]
  13. Ukhanova, M. et al. 2014: Effects of almond and pistachio consumption on gut microbiota composition in a randomised cross-over human feeding study. British Journal of Nutrition 111(12), p. 2146-2152. [PubMed] [Google Scholar]
  14. Shino, B. et al. 2016: Comparison of Antimicrobial Activity of Chlorhexidine, Coconut Oil, Probiotics, Ketoconazole on Candida Albicans Isolated in Children with Early Childhood Caries: An In Vitro Study. Scientifica. [PubMed] [Google Scholar]
  15. Kumar, A. et al. 2013: Curcumin Targets Cell Wall Integrity via Calcineurin-Mediated Signaling in Candida albicans. Antimicrobial Agents and Chemotherapy. [PubMed] [Google Scholar]
  16. Yoshida, S. et al. 1987: Antifungal Activity of Ajoene Derived from Garlic. Applied and Environmental Microbiology 53(3), p. 615-617. [PubMed] [Google Scholar]
  17. Moazeni, M., M.T. Hedayati & M. Nabili, 2018: Glabridin triggers over-expression of apoptosis inducing factor (AIF) gene in Candida albicans. Current Medical Mycology 4(3). [PubMed] [Google Scholar]
  18. Evensen, N.A. & P.C. Braun, 2009: The effects of tea polyphenols on Candida albicans: inhibition of biofilm formation and proteasome inactivation. Canadian Journal of Microbiology 55(9), p. 1033-1039. [PubMed] [Google Scholar]
  19. Hirasawa, M. & K. Takada, 2004: Multiple effects of green tea catechin on the antifungal activity of antimycotics against Candida albicans. Journal of Antimicrobial Chemotherapy 53(2), p. 225-229. [PubMed] [Google Scholar]
  20. Montecucco, C. & R. Rappuoli, 2001: Living dangerously: how Helicobacter pylori survives in the human stomach. Nature Reviews Molecular Cell Biology 2, p. 457-466. [PubMed] [Google Scholar]
  21. McGowan, C.C., T.L. Cover & M.J. Blaser, 1996: Helicobacter pylori and gastric acid: Biological and therapeutical implications. Gastroenterology 110(3), p. 926-938. [PubMed] [Google Scholar]
  22. Kim, K.Y. et al. 2013: Acid Suppression Therapy as a Risk Factor for Candida Esophagitis. Digestive Diseases and Sciences 58, p. 1282-1286. [PubMed] [Google Scholar]
  23. Asha, M.K. et al. 2016: Effect of Flavenoid-Rich Extract of Glycyrrhiza glabra on Gut-Friendly Microorganisms, Commercial Probiotic Preparations, and Digestive Enzymes. Journal of Dietary Supplements 14(3), p. 323-333. [PubMed] [Google Scholar]
  24. Dehghan, M., E. Noorizadeh, M.I. Navid, 2002: Survey of anti-bacterial effects of turmeric, ginger, clove and cardamom on Helicobacter pylori. Journal of Ardabil University of Medical Sciences 2(2), p. 19-26. [Google Scholar]
  25. Zhang, D. et al. 2017: Berberine containing quadruple therapy for initial Helicobacter pylori eradication. Medicine 96(32), e7687. [PubMed] [Google Scholar]
  26. Miyamoto, T., T. Okimoto & M. Kuwano, 2014: Chemical Composition of the Essential Oil of Mastic Gum and their Antibacterial Activity Against Drug-Resistant Helicobacter pylori. Natural Products and Bioprospecting 4, p. 227-231. [PubMed] [Google Scholar]
  27. Moazeni, M., M.T. Hedayati & M. Nabili, 2018: Glabridin triggers over-expression of apoptosis inducing factor (AIF) gene in Candida albicans. Current Medical Mycology 4(3). [PubMed] [Google Scholar]
  28. Kumar, A., et al. 2013: Curcumin Targets Cell Wall Integrity via Calcineurin-Mediated Signaling in Candida albicans. Antimicrobial Agents and Chemotherapy. [PubMed] [Google Scholar]
  29. Deutch, M.R., et al. 2019: Bioactive Candy: Effects of Licorice on the Cardiovascular System. Foods 8(10). [PubMed] [Google Scholar]
  30. Valussi, M., 2011: Functional foods with digestion enhancing properties. International Journal of Food Sciences and Nutrition 63 sup. 1, p. 82-89. [PubMed] [Google Scholar]
  31. Midolo, P.D., J.R. Lambert, R. Hull, F. Luo & M.L. Grayson, 1995: In vitro inhibition of Helicobacter pylori NCTC 11637 by organic acids and lactic acid bacteria. Journal of Applied Bacteriology. [PubMed] [Google Scholar]
  32. Celli, J.P. et al. 2009: Helicobacter pylori moves through mucus by reducing mucin viscoelasticity. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 106(34), p. 14321-14326. [PubMed] [Google Scholar]
  33. Yesilada, E., I. Gürbüz & H. Shibata, 1999: Screening of Turkish anti-ulcerogenic folk remedies for anti-Helicobacter pylori activity. Journal of Ethnopharmacology 66(3), p. 289-293. [PubMed] [Google Scholar]
  34. Pappas, P.G., et al. 2018: Invasive candidiasis. Nature Reviews Disease Primers 4. [PubMed] [Google Scholar]
  35. Sudbery, P.E., 2011: Growth of Candida albicans hyphae. Nature Reviews Microbiology 9, p. 737-748. [PubMed] [Google Scholar]
  36. Nobile, C.J. & A.D. Johnson, 2015: Candida albicans Biofilms and Human Disease. Annual Review of Microbiology 69 (1), p. 71-92. [PubMed] [Google Scholar]
  37. Gulati, M. & C.J. Nobile, 2016: Candida albicans biofilms: development, regulation and molecular mechanisms. Microbes and infection 18(5), p. 310-321. [PubMed] [Google Scholar]
  38. Yan, L., C. Yang & J. Tang, 2013: Disruption of the intestinal mucosal barrier in Candida albicans infections. Microbiological Research. [PubMed] [Google Scholar]
  39. Tournu, H. & P. Van Dijck, 2011: Candida Biofilms and the Host: Models and New Concepts for Eradication. International Journal of Microbiology. [PubMed] [Google Scholar]
  40. Hager, C.L. et al. 2019: Effects of a Novel Probiotic Combination of Pathogenic Bacterial-Fungal Polymicrobial Biofilms. mBio. [PubMed] [Google Scholar]
  41. Jawhara, S. & D. Poulain, 2007: Saccharomyces boulardii decreases inflammation and intestinal colonization by Candida albicans in mouse model of chemically-induced colitis. Medical Mycology 45 (8), p. 691-700. [PubMed] [Google Scholar]
  42. Krasowska, A. et al. 2009: The antagonistic effect of Saccharomyces boulardii on Candida albicans filamentation and biofilm formation. FEMS Yeast Research 9(8), p. 1312-1321. [PubMed] [Google Scholar]
  43. Martinez, R.C.R., Franceschini, S.A., Patta, M.C., Quintana, S.M., Candido, R.C., Ferreira, J.C., De Martinis, E.C.P. and Reid, G., 2009: Improved treatment of vulvovaginal candidiasis with fluconazole plus probiotic Lactobacillus rhamnosus GR‐1 and Lactobacillus reuteri RC‐14. Letters in applied microbiology 48(3), p. 269-274. [PubMed] [Google Scholar]
  44. Matsubara, V.H. et al. 2016: Probiotic lactobacilli inhibit early stages of Candida albicans biofilm development by reducing their growth, cell adhesion, and filamentation. Applied Microbiology and Biotechnology 100, p.6415-6426. [PubMed] [Google Scholar]
  45. Murphy, P. et al. 2013: Analysis Analysis of bacterial community shifts in the gastrointestinal tract of pigs fed diets supplemented with b-glucan from Laminaria digitata, Laminaria hyperborea and Saccharomyces cerevisiae. The Animal Consortium. [PubMed] [Google Scholar]
  46. Gänzle, M.G. & R. Follader, 2012: Metabolism of oligosaccharides and starch in lactobacilli: a review. Frontiers in Microbiology.[PubMed] [Google Scholar]
  47. Buts, J.P. & N. De Keyser, 2006: Effects of Saccharomyces boulardii on Intestinal Mucosa. Digestive Diseases and Sciences 51(8), p. 1485-1492. [PubMed] [Google Scholar]
  48. Kaplan, J.B., 2014: Biofilm Matrix-Degrading Enzymes. Microbial biofilms. Methods and Protocols. Hatfield: Human Press. [PubMed] [Google Scholar]

Ook interessant