Menstruatiekrampen, endometriose en een lekkende darm

(Laatste update: 28 september 2021)

Veel (jonge) vrouwen hebben last van buikkrampen tijdens hun menstruatie. Wanneer deze menstruatiekrampen erg heftig zijn, wordt soms de diagnose endometriose gesteld. Vrouwen die op jonge leeftijd al last hebben van menstruatiekrampen, hebben ook een verhoogde kans op het ontwikkelen van endometriose op latere leeftijd.1 Endometriose is een ontstekingsziekte, waarbij de heftige menstruatiekrampen over kunnen gaan in chronische buikpijn en waarbij ontstekingen kunnen uiteindelijk ook kunnen leiden tot onvruchtbaarheid.2 Net als bij zoveel ontstekingsziekten, speelt ook bij endometriose een lekkende darm een grote rol.  Maar is een lekkende darm de oorzaak van endometriose of is endometriose de oorzaak van een lekkende darm? En zijn er voedingsmiddelen die de ontstekingen bij endometriose af kunnen remmen?

In dit artikel:

  • Wat endometriose is
  • De mogelijke oorzaken van endometriose
  • Wat een dysbiose in de darmen te maken heeft met het immuunsysteem en endometriose
  • Hoe een dysbiose in de darmen ontstaat
  • Hoe je je darmflora weer in balans kunt krijgen en welk effect dit heeft op endometriose
  • Samenvatting

Wat is endometriose?

Endometriose is een chronische ontstekingsziekte waar één op tien vrouwen (van vruchtbare leeftijd) last van heeft. Bij endometriose bevinden stukjes baarmoederweefsel zich buiten de baarmoeder in de buikholte. Deze losse stukjes baarmoederweefsel groeien door, waardoor zij voor verklevingen en beschadigingen in de buikholte zorgen. Vaak leidt endometriose ook tot de vorming van cystes. En bij enkele gevallen verplaatsen deze losse stukjes baarmoederweefsel zich door het lichaam en zorgen zij voor schade elders in het lijf. De meest voorkomende symptoom van endometriose is pijn. Meestal pijn tijdens de menstruatie en in een aantal gevallen blijft deze pijn ook na de menstruatie aan, waardoor vrouwen chronisch last hebben van buikpijn. En ongeveer de helft van de vrouwen met endometriose lukt het niet om zwanger te worden.3 4

De diagnose van endometriose gaat als volgt: aan de hand van symptomen besluit een behandelend arts onderzoek te doen. Dit onderzoek bestaat uit het aftasten van pijnlijke plekken in de buikholte (in- of uitwendig). Vervolgens kan met behulp van scans of een kijkoperatie worden gezocht naar cystes, verklevingen en laesies.5

Wanneer iemand last heeft van cystes en verklevingen, kunnen deze operatief verwijderd worden. Hormoonbehandelingen kunnen menstruatiepijnen verlichten door ervoor zorgen dat de menstruatie uitblijft, zoals het doorslikken van de pil.6 Er is echter geen wetenschappelijk bewijs dat het gebruik van de anticonceptie pil ook menstruatiekrampen vermindert (wanneer patiënten ervoor kiezen om wel een stopweek in te lassen). Dat blijkt in ieder geval uit studies waarbij de onderzoekers de effecten van de pil vergeleken met een placebo. De pil was niet effectiever dan een placebo in het verminderen van pijn tijdens de menstruatie.7

De mogelijke oorzaken van endometriose

De precieze oorzaak van endometriose is nog niet bekend. Er zijn verschillende theorieën over het ontstaan van endometriose, maar onder de wetenschappers is hier geen consensus over. Een van de theorieën is dat bij vrouwen met endometriose het menstruatievocht tijdens de menstruatie niet alleen via de vagina de baarmoeder verlaat, maar ook via de eileiders. Het menstruatievocht, dat bestaat uit bloed en afgebroken stukjes baarmoederslijmvlies, komt dan via de eileiders in de buikholte terecht. Wanneer deze bloederige substantie in de buikholte terechtkomt, wordt het immuunsysteem geactiveerd om dit op te ruimen en ontstaan er om die reden ontstekingsreacties.8 Het probleem van deze theorie is echter dat 90% van de vrouwen zonder endometriose hier ook mee te maken heeft.9 10 Toch lijken deze inwendige menstruatievloeiingen wel een rol te spelen bij endometriose.

anatomie van de baarmoeder en eileiders
Bij 90% van alle vrouwen verlaat het menstruatievocht tijdens de menstruatie niet alleen de baarmoeder via de vagina, maar ook via de eileiders. Hierdoor komen er bloed en stukjes afgebroken baarmoederslijmvlies in de buikholte terecht.

Naast dat de precieze oorzaak van endometriose nog niet bekend is, is er wel een hoop dat wel weten. Wat is er wel bekend? Dat is onder andere:

  1. De stukjes baarmoederslijmvlies die tijdens de menstruatie in de buikholte terechtkomen gedragen zich bij vrouwen met endometriose anders dan bij vrouwen zonder endometriose. Bij vrouwen zonder endometriose verdwijnen deze stukjes, terwijl dit weefsel bij vrouwen met endometriose blijft groeien, zich aan ander weefsel hecht en voor beschadigingen (laesies) zorgt.11 12
  2. Er zijn meer ontstekingsreacties in de buikholte van vrouwen met endometriose dan vrouwen zonder endometriose.13 14 Deze ontstekingsreacties veroorzaken menstruatiekrampen, andere pijnklachten die bij endometriose horen en in een aantal gevallen ook onvruchtbaarheid.15 16 17
  3. Het immuunsysteem is bij vrouwen met endometriose, ondanks dat dit actiever is, minder goed in staat om de stukjes baarmoederweefsel in de buikholte op te ruimen.18 19 20
  4. Deze stukjes baarmoederslijmvlies zijn bij gezonde vrouwen beter in staat zichzelf onschadelijk te maken door middel van apoptose dan bij vrouwen met endometriose.21 22 Apoptose is een ander woord voor geprogrammeerde zelfdood. Deze geprogrammeerde zelfdood is een heel proces dat een gezonde lichaamscel zelf in gang zet als hij merkt dat er iets niet pluis is. Samen met punt 3 kan dit dus verklaren punt 1 verklaren.
  5. De chronische ontstekingen en de aanwezigheid van baarmoederweefsel buiten de baarmoeder brengen de hormoonhuishouding in de war, waardoor het hormoon oestrogeen dominanter wordt en het hormoon progesteron minder goed zijn werk kan doen.23 24
  6. Bij vrouwen met endometriose is het hormoon oestrogeen inderdaad meer aanwezig dan bij vrouwen zonder endometriose.25 26 En dit hormoon draagt er aan bij dat de stukjes baarmoederslijmvlies die zich buiten de baarmoeder bevinden, blijven groeien.27
  7. Bij endometriose speelt een lekkende darm een grote rol.28 29 Een lekkende darm betekent dat de darmwand niet meer intact is en dat er gifstoffen, micro-organismen en etensresten uit de darm kunnen ontsnappen.
  8. De darmflora van vrouwen met endometriose is uit balans: zij hebben meer schadelijke bacteriën en te weinig gezonde bacteriën in hun darmen.30
  9. Er bevinden zich meer schadelijke bacteriën in de baarmoeder, buikholte en bloedbaan van vrouwen met endometriose dan bij vrouwen zonder endometriose.31 32 33

Er is dus een hoop dat we wel weten. En al deze verschillende wetenswaardigheden lijken losstaande ontdekkingen te zijn, maar als je enig verstand hebt van de invloed van de darmflora, kun je het een en ander aan elkaar linken. Laten we beginnen met het effect van een dysbiose in de darmen op het immuunsysteem.

Welke invloed heeft een dysbiose van de darmen op het immuunsysteem?

In en op het menselijk lichaam bevinden zich meerdere microbiomen. Een microbioom is het samenstel van verschillende micro-organismen zoals bacteriën en gisten. Microbiomen zijn te vinden op je huid, in je mond, in je maag, in je darmen, in je longen en dus ook in de vagina en de in de baarmoeder. Het grootste microbioom bevindt zich in de dikke darm. Dit microbioom wordt ook wel de darmflora genoemd. De micro-organismen in de darmflora leven bij gezonde mensen in een synergie met het menselijk lichaam. Wanneer je je darmflora de juiste voeding geeft door zelf gezond te eten, leveren zij stofjes waar het menselijk lichaam veel baat bij heeft. Maar wanneer je er zelf een verkeerde leefstijl op na houdt, dan raakt je darmflora uit balans. Schadelijke darmbacteriën krijgen dan de overhand en gezonde bacteriën raken in de minderheid. En zo’n dysbiose in je darmflora heeft op twee manieren een effect op je immuunsysteem:

  1. Een teveel aan schadelijke bacteriën zorgt voor ontstekingen in je lijf.
  2. Een gebrek aan gezonde bacteriën zorgt ervoor dat je immuunsysteem niet meer optimaal zijn werk kan doen.

Schadelijke darmbacteriën en het immuunsysteem

De schadelijke bacteriën die bij vrouwen met endometriose een grote rol spelen zijn bacteriën die onder de bacteriestam genaamd Proteobacteriën vallen.34 35 Ook bij andere aandoeningen, zoals de ziekte van Crohn,36 depressie,37 het Prikkelbare Darm Syndroom38 en Alzheimer,39 hebben mensen die aan deze ziekten lijden meer Proteobacteriën in hun darmen dan gezonde mensen. Deze Proteobacteriën zijn zo schadelijk doordat zij een gifstofje aan de buitenzijde van hun celwand dragen. Dit gifstofje heet lipopolysaccharide (afgekort LPS). Je immuunsysteem herkent LPS als iets wat schade kan brengen aan je lichaam en zal er dan alles aan doen om LPS uit je lichaam te verwijderen. Hierdoor ontstaan er ontstekingsreacties. Zo zorgt een overdaad aan LPS in de darmen voor ontstekingsreacties in de darmwand, met als gevolg dat de darmwand openbreekt.40 En als de darmwand eenmaal is opengebroken, is het hek van de dam. Dan kunnen de LPS die zich in de darmen bevinden, zich via de bloedbaan verplaatsen naar andere delen van het lichaam en elders voor ontstekingen zorgen. Zo hebben mensen met artrose meer LPS in hun gewrichten en mensen met Alzheimer meer LPS in hun hersenen dan gezonde mensen.41 42 (En hebben mensen met artrose een verhoogde kans op het ontwikkelen van Alzheimer.43) Wanneer er continu LPS door je bloedbaan wordt aangevoerd, blijft je immuunsysteem ontstekingsreacties afvuren om deze LPS aan te pakken. Dit zorgt dan voor een chronische ontsteking. En in sommige gevallen zorgen deze ontstekingsreacties ervoor dat je immuunsysteem lichaamseigen cellen aantast, zoals bij artrose en Alzheimer het geval is.

LPS aan de buitenzijde van bepaalde bacteriën
Links is de dwarsdoorsnede van de celwand van een zogenaamde gram negatieve bacterie te zien (waartoe alle soorten Proteobacteriën behoren). Als rechtopstaande haren bevinden zich aan de buitenzijde van de celwand meerdere kettingstructuren. Dit zijn de giftige lipopolysacchariden (LPS).

En aangezien vrouwen met endometriose meer Proteobacteriën in hun darmen (en ook hun baarmoeder) hebben, is het niet heel verbazingwekkend dat bloedanalyses uitwijzen dat vrouwen met endometriose ook meer LPS in hun bloed hebben dan gezonde vrouwen.44 (En ook niet heel verwonderlijk dat vrouwen met endometriose ook een verhoogde kans hebben op het ontwikkelen van artrose.45) En aangezien er in de buikholte van vrouwen met endometriose meer ontstekingsreacties zijn dan bij vrouwen zonder endometriose, zou je deze twee dingen aan elkaar kunnen linken. Dat niet alleen: bij een muizenstudie, waarbij de muizen vier weken lang LPS ingespoten kregen, ontstonden er endometriose-achtige laesies in hun buikholte.46 En uit een onderzoek met koeien blijkt dat een toename van LPS in het bloed leidde tot een bepaald type ontstekingsreacties die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan pijnlijke menstruatiekrampen.47 48 Daarnaast groeien losse stukjes baarmoederslijmvliesweefsel, die bij endometriose een rol speelt, door wanneer je deze in aanraking laat komen met LPS.49 50 En zoals je hierboven hebt kunnen lezen, hebben vrouwen met endometriose juist last van losse stukjes baarmoederweefsel die buiten de baarmoeder in de buikholte doorgroeien.   

Gezonde darmbacteriën en het immuunsysteem

Wanneer je voldoende gezonde bacteriën in je darmen hebt en je geeft deze bacteriën de juiste voeding door zelf veel voedingsvezels te eten, maken zij stofjes aan die erg gunstig zijn voor jouw lichaam en je immuunsysteem. Voorbeelden van deze stofjes zijn korte-keten vetzuren als butyraat (ook wel bekend als boterzuur) en acetaat. De aanwezigheid van deze korte-keten vetzuren zorgen ervoor dat je immuunsysteem in balans blijft. Dit komt doordat  

  1. deze korte-keten vetzuren de immuuncellen die in staat zijn schadelijke bacteriën aan te vallen een extra boost geven51 52 en
  2. korte keten vetzuren ook een ander soort immuuncellen aanwakkeren: de immuuncellen die in staat zijn om buitensporige ontstekingsreacties af te remmen.53 54

Een tekort aan gezonde darmbacteriën kan er hierdoor toe leiden dat het immuunsysteem uit balans raakt.

Daarnaast draagt het korte-keten vetzuur genaamd butyraat ook bij aan apoptose (geprogrammeerde zelfdood) van defecte cellen.56 57 En zoals je hierboven hebt kunnen lezen, verdwijnen de stukjes baarmoederslijmvlies in de buikholte minder snel bij vrouwen met endometriose door een verminderde apoptose.  

stroomschema het effect van korte-keten vetzuren op het immuunsysteem

Wat is de mogelijke oorzaak van deze dysbiose?

Er zijn verschillende oorzaken van het ontstaan van een dysbiose van de darmflora aan te wijzen. Dit zijn:

  • een lekkende darm
  • een ongezond dieet.

Endometriose en een lekkende darm

Een lekkende of doorlaatbare darm is een aandoening waarbij er gaten zijn ontstaan in de darmwand. Door deze gaten kunnen bacteriën, gisten, voedingsresten en gifstoffen (zoals de hierboven beschreven LPS) uit de darmen ‘lekken’. Niet alleen zorgt een lekkende darm ervoor dat schadelijke stoffen uit de darmen in de bloedbaan terecht komen, maar andersom komt er door een lek in de darmwand ook meer zuurstof in de darmen. ‘Is dat erg?’ zul je denken. De meeste organen hebben inderdaad zuurstof nodig om te kunnen functioneren, net als de darmwand zelf. Maar de inhoud van de darmen, de darmflora dus, is niet heel goed bestand tegen zuurstof. De meeste gezonde darmbacteriën kunnen namelijk niet tegen de aanwezigheid van zuurstof. En veel schadelijke darmbacteriën (de Proteobacteriën) kunnen zowel in een zuurstofarme als een zuurstofrijke omgeving leven. In een gezonde darm met een intacte darmwand is er geen zuurstof aanwezig en houden gezonde darmbacteriën de darmflora in balans. Maar zodra de darmwand openbreekt en er zuurstof in de darm terechtkomt, zullen gezonde darmbacteriën in aantal afnemen en krijgen schadelijke darmbacteriën de ruimte om te floreren.58 Een lekkende darm zorgt op deze manier dus voor een dysbiose in de darmen.

shift in je darmflora door een lekkende darmwand
Zodra er door een lek in de darmwand meer zuurstof in je darmen komt, ontstaat er een nadelige shift in je darmflora.

En nou blijkt uit meerdere onderzoeken dat vrouwen met endometriose een lekkende darm hebben of in het verleden een lekkende darm hebben gehad.59 60 Dit verklaart 1) hoe schadelijke darmbacteriën in de baarmoeder terecht kunnen komen en 2) waarom vrouwen met endometriose meer schadelijke bacteriën in hun darmen hebben dan vrouwen zonder endometriose.   

Endometriose en caloriearme diëten

Zoals je in dit artikel kunt lezen, is het volgen van een vetrijk en vezelarm dieet een van de oorzaken van een lekkende darm.61 Zouden vrouwen met endometriose dan ook een hogere BMI hebben dan vrouwen zonder endometriose? Opvallend genoeg is het tegenovergestelde waar. Vrouwen met endometriose blijken over het algemeen een lagere BMI te hebben dan vrouwen zonder endometriose.62 En onderzoek onder tieners wijst uit dat meiden die weleens een dieet hebben gevolgd omdat zij af wilden vallen ook meer last hebben van menstruatiekrampen dan meiden die nooit op dieet zijn geweest.63 Dezelfde onderzoeker laat ook in een andere studie zien dat jonge vrouwen die hun ontbijt overslaan meer menstruatiekrampen hebben dan vrouwen die wel ontbijten.64 En een onderzoek naar het voedingspatroon van vrouwen met endometriose laat zien dat de vrouwen met endometriose die aan deze studie meededen over het algemeen minder calorieën consumeerden dan vrouwen zonder endometriose. Als gevolg daarvan kregen deze vrouwen dan ook minder essentiële voedingsstoffen binnen, waaronder zink.65

De rol van zink bij endometriose en een lekkende darm

Zink is belangrijk voor de gezondheid van de darmwand. Meerdere studies wijzen erop dat je darmwand open kan breken als je te weinig zink binnenkrijgt.66 67 68 Zink zit in veel voedingsmiddelen zoals granen, peulvruchten, noten, vlees en zeevruchten, dus dan is het niet gek als je daar minder van binnenkrijgt als je minder eet. Een ander onderzoek dat zich specifiek richtte op de relatie tussen zink en endometriose, wees ook uit dat vrouwen met endometriose minder zink in hun bloed hadden dan gezonde vrouwen.69 Wat gebeurt er dan als je vrouwen met menstruatiekrampen een zinksupplement geeft? Onderzoekers gaven om dit uit te testen zinksupplementen aan vrouwen met menstruatiekrampen. Voor de betrouwbaarheid van het onderzoek kreeg een deel van de proefpersonen geen zinksupplement, maar een placebo. Naderhand konden de onderzoekers concluderen dat een dagelijkse zinksupplement inderdaad menstruatiepijn doet verminderen.70

Ook het effect van zink op vruchtbaarheid is onderzocht. En uit deze studie blijkt dat vrouwen die hun best doen om zwanger te worden, een grotere slagingskans hebben als zij voldoende zink in hun bloed hebben.71

Zink heeft niet alleen een gunstig effect op de gezondheid van de darmwand, maar uit onderzoeken in petrischaaltjes blijkt dat zink tevens in staat is ontstekingsreacties in het baarmoederslijmvlies te verminderen.72 Ook wanneer dit baarmoederslijmvlies in aanraking is gekomen met de giftige LPS.73

de voordelen van zink bij endometriose

Ongezond dieet, een dysbiose in de darmen en endometriose

Er zijn bepaalde voedingsmiddelen die het risico op het ontwikkelen van endometriose vergroten. Dit zijn rood vlees, bewerkt vlees, (verzadigde en trans)vetten, alcohol en een gebrek aan groenten en fruit.74 75 76 77 78 En zoals je in dit artikel kunt lezen, zijn dit nou precies de voedingsmiddelen die ook in je darmen voor ontstekingen zorgen. Het vezelarme Westerse dieet met veel dierlijke producten en vetten zorgt voor een dysbiose in de darmen door schadelijke bacteriën te voeden en gezonde bacteriën te verhongeren.79

verhoogd risico op menstruatiekrampen en endometriose als je...

Wat kun je doen om je darmflora weer in balans te krijgen?

In dit artikel kun je lezen hoe je een lekkende darm kunt herstellen. Met het eten van veel onbewerkte vezelrijke, plantaardige voeding als fruit, groenten, peulvruchten en granen voed je weer je gezonde darmbacteriën en zullen zij jou helpen om je darmwand weer gezond te maken. Zoals hierboven beschreven, produceren gezonde darmbacteriën het gunstige stofje butyraat. En butyraat is de grootste energiebron waar je darmwandcellen zich mee voeden. Met butyraat kunnen de darmwandcellen zichzelf herstellen en zich ook vermenigvuldigen.80 Je darmbacteriën zorgen voor meer butyraat wanneer je veel voedingsvezels eet. Dan is het ook niet heel gek dat uit onderzoek blijkt dat jonge vrouwen die veel voedingsvezels eten ook minder last hebben van menstruatiekrampen dan vrouwen die weinig vezels consumeren.81 In dit artikel kun je lezen hoe je makkelijk meer voedingsvezels aan je dagelijkse dieet toevoegt.

Yoghurt en zuurkool

Van verschillende soorten Lactobacilli (melkzuur bacteriën) is bekend dat zij een ontstekingsremmende werking hebben op de darmen en in staat zijn ziekteverwekkende bacteriën terug te dringen.82 Lactobacilli zijn te vinden in yoghurt, kefir en gefermenteerde groenten (zoals kimchi en zuurkool). Ook zijn er twee studies die uitwijzen dat de pijnklachten verminderen bij vrouwen met endometriose wanneer zij probiotica supplementen nemen met Lactobacilli. In beide studies werden de proefpersonen in twee groepen verdeeld: de ene groep kreeg wekenlang een probiotica supplement met een Lactobacillus soort en de andere groep ontving een placebo. Bij beide onderzoeken hadden de proefpersonen met endometriose die dagelijks het probiotica supplement namen minder pijnklachten dan de vrouwen die het placebo kregen.83 84

Kurkuma

Daarnaast is er een specerij die een antibacteriële werking heeft: kurkuma.85 Uit dierenstudies blijkt in ieder geval dat de toevoeging van deze specerij aan het dieet bijdraagt aan de gezondheid van de darmflora.86 87 Een aantal onderzoekers stellen voor dat kurkuma mogelijk ook ingezet kan worden bij endometriose. Naast zijn antibacteriële werking, is van kurkuma bovendien bekend dat het ontstekingsreacties afremt en dat het bijdraagt aan de apoptose van schadelijke cellen.88 89 90 Wat is dan het effect van kurkuma op menstruatiepijn of endometriose als je dit dagelijks neemt? Onderzoekers in Iran besloten dit uit te testen op een groep studenten. Deze studenten namen twee maanden óf dagelijks een kurkumasupplement óf een placebo. De conclusie was dat de studenten die dagelijks kurkuma namen minder last hadden van menstruatiekrampen dan de vrouwen die het placebo ontvingen.91 Kurkuma kun je makkelijk dagelijks aan je havermout of smoothie toevoegen. Ook zijn er kurkumasupplementen te koop op bij de welbekende drogisterijen.

tips om menstruatiekrampen te verminderen

Heeft de informatie uit dit artikel je geholpen? Ondersteun dan de auteur met een financiële donatie of door dit artikel te delen op social media. Doneren kan hier.

Samengevat

Menstruatiekrampen kunnen een voorloper zijn van endometriose. Endometriose is een ontstekingsziekte waarbij stukjes baarmoederslijmvlies buiten de baarmoeder in de buikholte voor schade kunnen zorgen. Een dysbiose van de darmflora en een lekkende darm speelt bij vrouwen met endometriose een grote rol. Vrouwen met endometriose hebben over het algemeen minder zink in hun bloed dan vrouwen zonder endometriose. Een zinktekort kan leiden tot een lek in de darmwand. En een lek in de darmwand leidt op zijn beurt tot een dysbiose van de darmflora en de aanwezigheid van schadelijke darmbacteriën in de buikholte. En de aanwezigheid deze schadelijke darmbacteriën zorgt vervolgens voor chronische ontstekingen. Onderzoek wijst uit dat zinksupplementen en voedingsvezels menstruatiekrampen verminderen. Andere voedingsmiddelen die een gunstige invloed hebben op endometriose zijn producten met Lactobacilli, zoals yoghurt en kimchi, en mogelijk ook kurkuma. Voedingsmiddelen die een nadelig effect lijken te hebben op endometriose zijn rood vlees, bewerkt vlees, (verzadigde en trans)vetten en alcohol.


Disclaimer: De auteur van darmrevolutie.nl is geen praktiserend arts, maar beschrijft slechts de resultaten van wetenschappelijke onderzoeken. Als u lichamelijke of mentale problemen ervaart, wordt u geadviseerd om die te bespreken met uw behandelend arts.

  1. Clemenza, S., S. Vannuccini, T. Capezzuoli, C.I. Meleca, F. Pampaloni & F. Petraglia, 2021: Is primary dysmenorrhea a precursor of future endometriosis development? Gynecological Endocrinology 37(4), p. 287-293. [PubMed] [Google Scholar]
  2. Halis, G. & A. Arici, 2004: Endometriosis and Inflammation in Infertility. Annals of the New York Academy of Sciences 1034, p. 300-315. [PubMed] [Google Scholar]
  3. Sarapik, A., K. Haller-Kikkatalo, M. Utt, K. Teesalu, A. Salumets & R. Uibo, 2010: Serum Anti-endometrial Antibodies in Infertile Women – Potential Risk Factor for Implantation Failure. American Journal of Reproductive Immunology 63(5), p. 349-357. [PubMed] [Google Scholar]
  4. Ziegler, D. de, B. Borghese & C. Chapron, 2010: Endometriosis and infertility: pathophysiology and management. The Lancet 376(9742), p. 730-738. [PubMed] [Google Scholar]
  5. Rolla, E. (red.) 2019: Endometriosis: advances and controversies in classification, pathogenesis, diagnosis, and treatment. F1000 Research 8: 529. [PubMed] [Google Scholar]
  6. Tanbo, T. & P. Fedorcsak, 2016: Endometriosis-associated infertility: aspects of pathophysiological mechanisms and treatment options. Asta Obstetrica et Gynecologica Scandinavica 96(6), p. 659-667. [PubMed] [Google Scholar]
  7. Brown, J., T.J. Crawford, S. Datta & A. Prentice, 2018: Oral contraceptives for pain assiociated with endometriosis. Cochrane Database of Systematic Reviews 5(5): CD001019. [PubMed] [Google Scholar]
  8. Laux-Biehlmann, A., T. d’Hooghe & T.M. Zollner, 2015: Menstruation pulls the trigger for inflammation and pain in endometriosis. Trends in Pharmacological Sciences 36(5), p. 270-276. [PubMed] [Google Scholar]
  9. Halme, J., M.G. Hammond, J.F. Hulka, S.G. Raj & L.M. Talbert, 1984: Retrograde menstruation in healthy women and in patients with endometriosis. Obstetrics and Gynecology 64(2), p. 151-154. [PubMed] [Google Scholar]
  10. Bokor, A., S. Debrock, M. Drijkoningen, W. Goossens, V. Fülöp & T. D’Hooghe, 2009: Quantity and quality of retrograde menstruation: a case control study. Reproductive Biology and Endocrinology 7: 123. [PubMed] [Google Scholar]
  11. Santanam, N., A.A. Murphy & S. Parthasarathy, 2002: Macrophages, Oxidation, and Endometriosis. Annals of the New York Academy of Sciences 955(1), p. 183-198. [PubMed] [Google Scholar]
  12. Rier, S.E. & G.R. Yeaman, 1997: Immune aspects of endometriosis: relevance of the uterine mucosal immune system. Seminars in Reproductive Medicine 15(3), p. 209-220. [PubMed] [Google Scholar]
  13. Halme, J., S. Becker, M.G. Hammond, M.H.G. Raj & S. Raj, 1983: Increased activation of pelvic macrophages in infertile women with mild endometriosis. American Journal of Obstetrics and Gynecology 145 (3), p. 333-337. [PubMed] [Google Scholar]
  14. Halme, J., S. Becker & S. Haskill, 1987: Altered maturation and function of peritoneal macrophages: Possible role in pathogenesis of endometriosis. American Journal of Obstetrics and Gynecology 156(4), p. 783-789. [PubMed] [Google Scholar]
  15. Wei, Y., Y. Liang, H. Lin, Y. Dai & S. Yao, 2020: Autonomic nervous system and inflammation interaction in endometriosis-associated pain. Journal of neuroinflammation 17: 80. [PubMed] [Google Scholar]
  16. Barcikowska, Z., E. Rajokowska-Labon, M.E. Grzybowska, R. Hansdorfer-Korzon & K. Zorena, 2020: Inflammatory Markers in Dysmenorrhea and Therapeutic  Options. International Journal of Environmental Research and Public Health 17(4): 1191. [PubMed] [Google Scholar]
  17. Halis, G. & A. Arici, 2004: Endometriosis and Inflammation in Infertility. Annals of the New York Academy of Sciences 1034, p. 300-315. [PubMed] [Google Scholar]
  18. Santanam, N., A.A. Murphy & S. Parthasarathy, 2002: Macrophages, Oxidation, and Endometriosis. Annals of the New York Academy of Sciences 955(1), p. 183-198. [PubMed] [Google Scholar]
  19. Braun, D.P., H. Gebel, N. Rana & W.P. Dmowski, 1998: Cytolysis of Eutopic and Ectopic Endometrial Cells By Peripheral Blood Monocytes and Peritoneal Macrophages in Women with Endometriosis. Fertility and Sterility 69(6), p. 1103-1108. [PubMed] [Google Scholar]
  20. Lebovic, D.I., M.D. Mueller & R.N. Taylor, 2001: Immunobiology of endometriosis. Fertility and Sterility 75(1), p. 1-10. [PubMed] [Google Scholar]
  21. Gebel, H.M. et al. 1998: Spontaneous apoptosis of endometrial tissue is impaired in women with endometriosis. Fertility and Sterility 69(6), p. 1042-1047. [PubMed] [Google Scholar]
  22. Chrobak, A., U. Sieradzka, R. Sozanski, A. Chelmonska-Soyta, M. Gabrys & M. Jerzak, 2009: Ectopic and eutopic stromal endometriotic cells have a damaged ceramide signaling pathway to apoptosis. Fertility and Sterility 92(6), p. 1834-1843. [PubMed] [Google Scholar]
  23. Marquardt, R.M., T.H. Kim, J.H. Shin & J.W. Jeong, 2019: Progesterone and Estrogen Signaling in the Endometrium: What Goes Wrong in Endometriosis? International Journal of Molecular Sciences 20(15): 3822. [PubMed] [Google Scholar]
  24. Patel, B.G., M. Rudnicki, J. Yu, Y. Shu & R.N. Taylor, 2017: Progesterone resistance in endometriosis: origins, consequences and interventions. Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavia 96(6): p. 623– 632. [PubMed] [Google Scholar]
  25. Rižner, T.L., 2009: Estrogen metabolism and action in endometriosis. Molecular and Cellular Endocrinology 307(1-2), p. 8-18. [PubMed] [Google Scholar]
  26. Huhtinen, K. et al. 2012: Endometrial and Endometriotic Concentrations of Estrone and Estradiol Are Determined by Local Metabolism Rather than Circulating Levels. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism 97(11), p. 4228-4235. [PubMed] [Google Scholar]
  27. Bulun, S.E. et al. 2012: Role of Estrogen Receptor-β in Endometriosis. Seminars in Reproductive Medicine 30(01), p. 39-45. [PubMed] [Google Scholar]
  28. Mohling, S.I. & R.S. Furr, 2018: Impaired intestinal permeability (IP) in patients with endometriosis: a pilot study. Poster presentation. [Google Scholar]
  29. Viganó, D. et al. 2020: How is small bowel permeability in endometriosis patients? A case control pilot study. Gynecological Endocrinology 36(11), p. 1010-1014. [PubMed] [Google Scholar]
  30. Ata, B. et al. 2019: The Endobiota Study: Comparison of Vaginal, Cervical and Gut Microbiota Between Women with Stage 3/4 Endometriosis and Healthy Controls. Scientific Reports 9: 2204. [PubMed] [Google Scholar]
  31. Khan, K.N. et al. 2016: Molecular detection of intrauterine microbial colonization in women with endometriosis. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology 199, p. 69-75. [PubMed] [Google Scholar]
  32. Ata, B. et al. 2019: The Endobiota Study: Comparison of Vaginal, Cervical and Gut Microbiota Between Women with Stage 3/4 Endometriosis and Healthy Controls. Scientific Reports 9: 2204. [PubMed] [Google Scholar]
  33. Viganó, D. et al. 2020: How is small bowel permeability in endometriosis patients? A case control pilot study. Gynecological Endocrinology 36(11), p. 1010-1014. [PubMed] [Google Scholar]
  34. Leonardi, M., C. Hicks, F. El-Assaad, E. El-Omar & G. Condous, 2020: Endometriosis and the microbiome: a systematic review. BJOG An International Journal of Obstetrics and Gynaecology 127(2), p. 239-249. [PubMed] [Google Scholar]
  35. Kodati, V.L., S. Govindan, S. Movva, S. Ponnala & Q. Hasan, 2008: Role of Shigella infection in endometriosis: A novel hypothesis. Medical Hypotheses 70(2), p. 239-243. [PubMed] [Google Scholar]
  36. Vester-Andersen, M.K. et al. 2019: Increased abundance of proteobacteria in aggressive Crohn’s disease seven years after diagnosis. Scientific Reports 9: 13473. [PubMed] [Google Scholar]
  37. Jiang, H. et al. 2015: Altered fecal microbiota composition in patients with major depressive disorder. Brain, Behavior and Immunity 48, p. 186-194. [PubMed] [Google Scholar]
  38. Pittayanon, R., J.T. Lau, Y. Yuan, G.I. Leontiadis, F. Tse, M. Surette & P. Moayyedi, 2019: Gut Microbiota in Patients With Irritable Bowel Syndrome – A Systematic Review. Gastroenterology 157(1), p. 97-108. [PubMed] [Google Scholar]
  39. Zhan, X. et al. 2016: Gram-negative bacterial molecules associate with Alzheimer disease pathology. Neurology 87(22), p. 2324-2332. [PubMed] [Google Scholar]
  40. Guo, S., R. Al-Sadi, H.M. Said & T.Y. Ma, 2013: Lipopolysaccharide causes an increase in intestinal tight junction permeability in vitro and in vivo by inducing enterocyte membrane expression and localization of TLR-4 and CD14. The American Journal of Pathology 182(2), p. 375-387. [PubMed] [Google Scholar]
  41. Huang, Z., T. Stabler , F. Pei & V. Kraus, 2016: Both systemic and local lipopolysaccharide (LPS) burden are associated with knee osteoarthritis (OA). Osteoarthritis and Cartilage 24, suppl. 1, p. s329-s330. [PubMed] [Google Scholar]
  42. Zhao, Y., V. Jaber & W.J. Lukiw, 2017: Secretory Products of the Human GI Tract Microbiome and Their Potential Impact on Alzheimer’s Disease (AD): Detection of Lipopolysaccharide (LPS) in AD Hippocampus. Frontiers in Cellular and Infection Microbiology 7: 318. [PubMed] [Google Scholar]
  43. Huang, S.W., W.T. Wang, L.C. Chou, C.D. Liao, T.H. Liou & H.W. Lin, 2015: Osteoarthritis Increases the Risk of Dementia: A Nationwide Cohort Study in Taiwan. Scientific Report 5: 10145. [PubMed] [Google Scholar]
  44. Viganó, D. et al. 2020: How is small bowel permeability in endometriosis patients? A case control pilot study. Gynecological Endocrinology 36(11), p. 1010-1014. [PubMed] [Google Scholar]
  45. Xue, Y.H. et al. 2021: Increased risk of rheumatoid arthritis among patients with endometriosis: a nationwide population-based cohort study. Rheumatology 60(7), p. 3326-3333. [PubMed] [Google Scholar]
  46. Azuma, Y. et al. 2017: Lipopolysaccharide promotes the development of murine endometriosis-like lesions via the nuclear factor-kappa B pathway. American Journal of Reproductive Immunology 77(4): e12631. [PubMed] [Google Scholar]
  47. Herath, S. et al. 2009: Bacterial lipopolysaccharide induces an endocrine switch from prostaglandin F2alpha to prostaglandin E2 in bovine endometrium. Endocrinology 150(4), p. 1912-1920. [PubMed] [Google Scholar]
  48. Barcikowska, Z., E. Rajokowska-Labon, M.E. Grzybowska, R. Hansdorfer-Korzon & K. Zorena, 2020: Inflammatory Markers in Dysmenorrhea and Therapeutic  Options. International Journal of Environmental Research and Public Health 17(4): 1191. [PubMed] [Google Scholar]
  49. Iba, Y., T. Harada, S. Horie, I. Deura, T. Iwabe & N. Terakawa, 2004: Lipopolysaccharide-promoted proliferation of endometriotic stromal cells via induction of tumor necrosis factor α and interleukin-8 expression. Fertility and Sterility 82, suppl. 3, p. 1036-1042. [PubMed] [Google Scholar]
  50. Khan, K.N., M. Kitajima, T. Inoue, A. Fujishita, M. Nakashima & H. Masuzaki, 2015: 17β-estradiol and lipopolysaccharide additively promote pelvic inflammation and growth of endometriosis. Reproductive Sciences 22(5), p. 585-594. [PubMed] [Google Scholar]
  51. Schulthess, J. et al. 2019: The Short Chain Fatty Acid Butyrate Imprints an Antimicrobial Program in Macrophages. Immunity 50(2), p. 432-445.e7. [PubMed] [Google Scholar]
  52. Takeuchi, T. et al. 2021: Acetate differentially regulates IgA reactivity to commensal bacteria. Nature 595, p. 560-564. [PubMed] [Google Scholar]
  53. Wang, J., W.D. Chen & Y.D. Wang, 2020: The Relationship Between Gut Microbiota and Inflammatory Diseases: The Role of Macrophages. Frontiers in Microbiology. [PubMed] [Google Scholar]
  54. Takahashi, D. et al. 2020: Microbiota-derived butyrate limits the autoimmune response by promoting the differentiation of follicular regulatory T cells. EBioMedicine 58: 102913. [PubMed] [Google Scholar]
  55. Clarke, J.M. et al. 2012: Butyrate delivered by butyrylated starch increases distal colonic epithelial apoptosis in carcinogen-treated rats. Carcinogenesis 33(1), p. 197-202. [PubMed] [Google Scholar] 55Li, C.J. & T.H. Elsasser, 2005: Butyrate-induced apoptosis and cell cycle arrest in bovine kidney epithelial cells: Involvement of caspase and proteasome pathways. Journal of Animal Science 83(1), p. 89-97. [PubMed] [Google Scholar]
  56. Daehn, I.S., A. Varelias & T.E. Rayner, 2006: Sodium butyrate induced keratinocyte apoptosis. Apoptosis 11, p. 1379-1390. [PubMed] [Google Scholar]
  57. Litvak, Y., M.X. Byndloss,, R.M. Tsolis & A.J. Bäumler, 2017: Dysbiotic Proteobacteria expansion: a microbial signature of epithelial dysfunction. Current Opinion in Microbiology 39, p. 1-6. [PubMed] [Google Scholar]
  58. Mohling, S.I. & R.S. Furr, 2018: Impaired intestinal permeability (IP) in patients with endometriosis: a pilot study. Poster presentation. [Google Scholar]
  59. Viganó, D. et al. 2020: How is small bowel permeability in endometriosis patients? A case control pilot study. Gynecological Endocrinology 36(11), p. 1010-1014. [PubMed] [Google Scholar]
  60. Rohr, M.W., C.A. Narasimhulu, T.A. Rudeski-Rohr & S. Parthasarathy, 2020: Negative Effects of a Hight-Fat Diet on Intestinal Permeability: A Review. Advances in Nutrition 11(1), p. 77-91. [PubMed] [Google Scholar]
  61. Ferrero, S., P. Anserini, V. Remorgida & N. Ragni, 2005: Body mass index in endometriosis. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology 121(1), p. 94-98. [PubMed] [Google Scholar]
  62. Fujiwara, T., 2007: Diet during adolescence is a trigger for subsequent development of dysmenorrhea in young women. International Journal of Food Sciences and Nutrition 58(6), p. 437-444. [PubMed] [Google Scholar]
  63. Fujiwara, T., 2003: Skipping breakfast is associated with dysmenorrhea in young women in Japan.  International Journal of Food Sciences and Nutrition 54(6), p. 505-509. [PubMed] [Google Scholar]
  64. Demézio da Silva, C.V., et al. 2021: Dietary Inflammatory Index score and risk of developing endometriosis: A case-control study. Journal of Endometriosis and Pelvic Pain Disorders 19, p. 109-121. [Google Scholar]
  65. Reed, S., H. Neuman, S. Moscovich, R.P. Glahn, O. Koren, E. Tako, 2015: Chronic Zinc Deficiency Alters Chick Gut Microbiota Composition and Function. Nutrients 7(12), p. 9768-9784. [PubMed] [Google Scholar]
  66. Sturniolo, G.C., V. Di Leo, A. Ferronato, A. D’Odorico, R. D’Incà, 2001: Zinc Supplementation Tightens “Leaky Gut” in Crohn’s Disease. Inflammatory Bowel Diseases 7(2), p. 94-98. [PubMed] [Google Scholar]
  67. Chen, P. et al. 2003: Association of Vitamin A and Zinc Status with Altered Intesinal Permeability: Analyses of Cohort Data from Northeastern Brazil. Journal of Health Population and Nutrition 21(4), p. 309-315. [PubMed] [Google Scholar]
  68. Messalli, E.M. et al., 2014: The possible role of zinc in the etiopathogenesis of endometriosis. Clinical and Experimental Obstetrics & Gynecology 41(5), p. 541-546. [PubMed] [Google Scholar]
  69. Sangestani, G., M. Khatiban, R. Marci & I Piva, 2015: The Positive Effects of Zinc Supplements on the Improvement of Primary Dysmenorrhea and Premenstrual Symptoms: A Double-blind, Randomized, Controlled Trial. Journal of Midwifery and Reproductive Health 3(3), p. 378-384. [Google Scholar]
  70. Grieger, J.A. et al. 2019: Maternal Selenium, Copper and Zinc Concentrations in Early Pregnancy, and the Association with Fertility. Nutrients 111(7): 1609. [PubMed] [Google Scholar]
  71. Lu, X. et al. 2020: Zinc is essential for the transcription function of the PGC-1α/Nrf2 signaling pathway in human primary endometrial stromal cells. American Journal of Physiology, Cell Pysiology 318(3), p. C640-C648. [PubMed] [Google Scholar]
  72. Pyle, C.J., S. Akhter, S. Bao, C.E. Dodd, L.S. Schlesinger & D.L. Knoeii, 2017: Zinc Modulates Endotoxin-Induced Human Macrophage Inflammation through ZIP8 Induction and C/EBPβ Inhibition. Plos One 12 (1): e0169531. [PubMed] [Google Scholar]
  73. Jurkiewicz-Przondziono, J., M. Lemm, A. Kwiatkowska-Pamula, E. Ziólko & M.K. Wójtowicz, 2017: Influence of diet on the risk of developing endometriosis. Ginekologica Polska 88(2), p. 96-102. [PubMed] [Google Scholar]
  74. Yamamoto, A. et al. 2018: A prospective cohort study of meat and fish consumption and endometriosis risk. American Journal of Obstetrics and Gynecology 219(2), p. 178.e1-178.e10. [PubMed] [Google Scholar]
  75. Patel, B.G., E.E. Lenk, D.I. Lebovic, Y. Shu, J. Yu & R.N. Taylor, 2018: Pathogenesis of endometriosis: Interaction between Endocrine and inflammatory pathways. Best Practice & Research Clinical Obstetrics and Gynaecology 50, p. 50-60. [PubMed] [Google Scholar]
  76. Parazzani, F. et al. 2004: Selected food intake and risk of endometriosis. Human Reproduction 19(8), p. 1755-1759. [PubMed] [Google Scholar]
  77. Parazzani, F. et al. 2013: A metaanalysis on alcohol consumption and risk of endometriosis. American Journal of Obstetrics & Gynecology 209(2), p. 106.e1-106.e10. [PubMed] [Google Scholar]
  78. David, L.A. et al. 2014: Diet rapidly and reproducibly alters the human gut microbiome. Nature 505(7484), p. 559-563. [PubMed] [Google Scholar]
  79. Hague, A., A.J. Butt & C. Paraskeva, 1996: The role of butyrate in human colonic epithelial cells: an energy source or inducer of differentiation and apoptosis? Proceedings of the Nutrition Society 55, p. 937-943. [PubMed] [Google Scholar]
  80. Nagata, C., K. Hirokawa, N. Shimizu & H. Shimizu, 2005: Association of mentrualpain with intakes of soy, fat and dietary fiber in Japanese women. European Journal of Clinical Nutrition 59, p. 88-92. [PubMed] [Google Scholar]
  81. Baarlen, P. van, J.M. Wells & M. Kleerebezem, 2013: Regulation of intestinal homeostasis and immunity with probiotic lactobacilli. Trends in Immunology 34(5), p. 208-215. [PubMed] [Google Scholar]
  82. Itoh, H. et al. 2011: Lactobacillus gasseri OLL2809 is effective especially on the menstrual pain and dysmenorrhea in endometriosis patients: randomized, double-blind, placebo-controlled study. Cytotechnology 63, p. 153-161. [PubMed] [Google Scholar]
  83. Khodaverdi, S. et al. 2019: Beneficial Effects of Oral Lactobacillus on Pain Severity in Women Suffering from Endometriosis: A Pilot Placebo-Controlled Randomized Clinical Trial. International Journal of Fertility & Sterility 13(3), p. 178-183. [PubMed] [Google Scholar]
  84. Burge, K., A. Gunasekaran, J. Eckert & H. Chaaban, 2019: Curcumin and Intestinal Inflammatory Diseases: Molecular Mechanisms of Protection. International Journal of Molecular Sciences 20(8): 1912. [PubMed] [Google Scholar]
  85. McFadden, R.M.T. et al. 2015: The Role of Curcumin in Modulating Colonic Microbiota During Colitis and Colon Cancer Prevention. Inflammatory Bowel Diseases 21(11), p. 2483-2494. [PubMed] [Google Scholar]
  86. Recharla, N. et al. 2021: Dietary turmeric (Curcuma longa L.) supplementation improves growth performance, short-chain fatty acid production, and modulates bacterial composition of weaned piglets. Journal of Animal Science and Technology 63(3), p. 575-592. [PubMed] [Google Scholar]
  87. Vallée, A. & Y. Lecarpentier, 2020: Curcumin and Endometriosis. International Journal of Molecular Sciences 21: 2440. [PubMed] [Google Scholar]
  88. Arablou, T. & R. Kolahdouz-Mohammedi, 2018: Curcumin and endometriosis: Review on potential roles and molecular mechanisms. Biomedicine & Pharmacotherapy 97, p. 91-97. [PubMed] [Google Scholar]
  89. Ohaegbulam, G., I. Chowdhury & W.E. Thompson, 2020: Curcumin in the Management of Endometriosis. Endometriosis in Adolescents, p. 663-677. [Google Scholar]
  90. Tabari, N.S., M. Kheirkhah, F. Mojab & M. Salehi, 2020: An Investigation of the Effect of Curcumin (Turmeric) Capsule on the Severity and Duration of Dysmenorrhea in Students of Iran University of Medical Sciences. Journal of Evolution of Medical and Dental Sciences 9(46), p. 3445+. [Google Scholar]

Ook interessant